Het rapport uit Zweden

Zweden behandelde minderjarigen met genderdysforie met puberteitsremmers en cross-sekse hormonen, met sinds 2015 een landelijk kennisdocument van Socialstyrelsen als leidraad (bron). In het voorjaar van 2021 besloot het Astrid Lindgrens barnsjukhus, het kinderziekenhuis van het Karolinska-universiteitsziekenhuis in Stockholm, hormonale behandeling bij jongeren onder de 18 alleen nog te starten binnen klinisch onderzoek dat de Zweedse ethische toetsingsautoriteit heeft goedgekeurd. Als reden noemde het ziekenhuis zorgen over patiëntveiligheid, ethiek en de medische kennis: het wetenschappelijk bewijs voor hormonale behandeling van kinderen en jongeren is zeer zwak, voor positieve en voor negatieve effecten. In afwachting van zo'n studie bleef behandeling na een individuele beoordeling in uitzonderlijke gevallen mogelijk (bron).

Wat het SBU rapporteerde

Op 22 februari 2022 publiceerde het Zweedse Statens beredning för medicinsk och social utvärdering (SBU) op verzoek van Socialstyrelsen een systematische review van hormonale behandeling bij kinderen en jongeren met genderdysforie (bron). De conclusie: het wetenschappelijk bewijs is onvoldoende om de effecten van puberteitsremmers of cross-sekse hormonen te beoordelen op genderdysforie, psychosociaal functioneren, cognitie, lichaamsbouw en stofwisseling. Er is wel enig bewijs, met lage betrouwbaarheid, dat puberteitsremmers de botopbouw vertragen en dat de botdichtheid tijdens een latere hormoonbehandeling weer herstelt; of die op termijn het niveau van leeftijdgenoten haalt, is niet te zeggen. Ook kon het SBU niet vaststellen hoe vaak jongeren een behandeling niet beginnen of stoppen. Gerandomiseerde studies ontbreken. De Engelstalige versie verscheen in 2023 in Acta Paediatrica: van 9934 gevonden studies bleken er 24 relevant, en de weinige langlopende studies waren klein en verloren veel deelnemers (bron).

Het SBU geeft zelf geen aanbevelingen of richtlijnen (bron). Die kwamen dezelfde dag van Socialstyrelsen, de Zweedse nationale raad voor gezondheid en welzijn. Socialstyrelsen concludeerde dat de risico's van puberteitsremmers en cross-sekse hormonen voor jongeren onder de 18 op dit moment zwaarder wegen dan het mogelijke nut voor de groep als geheel. Behandeling hoort voortaan binnen onderzoek plaats te vinden; tot zo'n studie er is, kan zij in uitzonderlijke gevallen worden gegeven (bron). Psychosociale steun en begeleiding zonder medicatie moeten altijd de eerste keuze zijn (bron).

In de richtlijn van december 2022 noemt Socialstyrelsen drie redenen waarom de balans tussen nut en risico negatiever is uitgevallen: de onverklaarde stijging van het aantal diagnoses sinds 2015, vooral bij 13- tot 17-jarigen die bij de geboorte als meisje zijn geregistreerd; de gedocumenteerde detransitie bij jongvolwassenen; en de ervaringskennis van deskundigen, die minder eensgezind is dan in 2015. Voor de beslissing in een individueel geval beveelt Socialstyrelsen de criteria van het Dutch Protocol aan (bron).

Wat Nederland ermee deed

Zweden ligt geografisch en cultureel niet ver van Nederland. Toch duurde het tot 30 juni 2026 voordat de Gezondheidsraad een eigen advies over transgenderzorg voor jongeren uitbracht. Ook de Gezondheidsraad schrijft dat de systematische reviews het erover eens zijn dat de bewijskracht voor de gevonden effecten laag tot zeer laag is. Toch noemt de raad de Nederlandse zorg een zorgvuldig ingericht proces. Over Zweden schrijft de raad dat puberteitsremmers en hormonen daar sinds de aangepaste richtlijn van 2022 alleen nog in onderzoeksverband of in uitzonderlijke gevallen aan jongeren worden gegeven (bron).

Het SBU-rapport staat nog steeds online, in het Zweeds, met een Engelstalige versie in Acta Paediatrica. Wie het opent, vindt geen verrassingen, alleen toegankelijke wetenschap. Een Nederlandse beleidsmaker hoeft het alleen te lezen.